27-28
margen- гадна, зах
prejuicio- сэжиг, таамаг, хардлага
sociedad ensimismada- явцуу, бөглүү нийгэм
azar de los amores prohibidos- хориотой хайрын тавилан, төөрөг
corazon desolado- шимширсэн зүрх
disperso- тарж бутарсан, үймэрсэн, хямарсан
fango- шавар, шавхай
contendor- өрсөлдөгч, эсрэг тал
brumas- манан, будан, хүдэн
afinidad- адил, төстэй чанар, тал
agonia- зовлон, шаналал
sobrellevar- тэвчих, давж гарах, тэсэх, даах
la dicha- аз жаргал, ханамж

29-30
idolo fluvial-гол мөрний бурхан тэнгэр, шүтээн, сахиус, лусын дагина
impavido- айдасгүй, мохошгүй, тайван амгалан
estrago- хор хөнөөл, гарз хохирол, өршөөлгүй цаг хугацаа 
explicito- тодорхой, илэрхий
torrente irreparable- нөхөшгүй, өршөөлгүй довтолгоо, цаг хугацааны
sucumbir- бууж өгөх, найр тавих
Өөрийнх нь шийдвэр биш... 
destino inexorable- нугаршгүй, хатуу, гарцаагүй, няцаашгүй хувь заяа
pata de catre- эвхдэг орны хөл
repudiar- няцаах
mujer irredimible- засаршгүй, аврагдашгүй, эргэж няцашгүй эмэгтэй
complaciente- ханамтай, баяртай

31

coser su mortaja - бүрлээчийн өмсгөл, хувцас оёх
moridero- ертөнц, там
Ardiente y arido - халуун, хуурай, шөнийн айдсаар дүүрэн
calificacion- тодорхойлолт, энэ нь үндэслэлгүй, шалтгаангүй тодорхойлолт биш байлаа
pubertad - өсвөр нас
letrina- жорлон
nauseabundo- дотор муухайрам, бөөлжис цутгам
aspero- ширүүн харгис, барзгар
tiza- шохой al rojo vivo - улайсч халсан
pobreria - ядуу
цаасан хайрцаг, нимгэн төмрөөр барьсан урц, байшингаа орхиж
hierro candente - халуун төмрөөр цээжиндээ хайрсан хааны боолын тамгатайгаа
Ranchos - овоохой, оромж
alambique casero- гэрийн нэрмэл архи
32
desbaratar- түйвээх, сүйтгэх
fandango- баяр цэнгэл
Impetuoso - айхтар
ventorrillo - наймаа, худалдаа, эд зүйлс
үхмэл хотыг шарсан загасны үнэртэй хүний галзуу яармаг болгож орхисон юм
decadencia honorable - ариун шударга (эрхэм хүндэт) уналт бууралт, доройтол
alcazar desguarnecido - задарч, унасан ордон, цайз, бэхлэлт
vericueto - барзгар чулуу
bucanero - далайн дээрэмчин
languido - уйтгартай, гунигтай

33-34
ingrato - таагүй, тааламжгүй
llovizna - шиврээ бороо, зөөлөн бороо
trastornar - үймүүлэх, тавгүйтүүлэх, ядаргаа болох
flotas de galeones - хөлөг онгоцны флот
caudal - эд хөрөнгө
zarpar -гарах
historiado - түүхэн зурагтай
escuadra - хороо, суман, цэргүүд
portico- нүүрэн тал
dorico- Дорик, Грекийн сонгодог загвар
Terraza- задгайвч 
Estanque - усан сан, цөөрөм, тогтоол ус
miasma- бохир заваан ус, живсэн хөлөг онгоцны үлдэгдлээр дүүрсэн далайн хоолой тэр чигээрээ харагддаг
cielo muy alto - өндөр таазтай
ramazon de vid y racimo - багц усан үзмийн зурагтай
doncella - залуу охин, бүсгүй
caramillo - бишгүүр, лимбэ, гуурсан бишгүүрээр даллан дуудсан
fauno- домгийн
floresta - шугуй, төгөл, хүрэл, улаан шугуй
muebles de recibo - зочны өрөөний тавилга
lagrimas de cristales de roca - уулын болор унжлага
jarron - ваар болон цэцгийн сав
estatuilla de idilios paganos- амраглагч хосын баримал
alabastro- гөлтгөнө
coherencia- уялдаа, холбоо, шүтэлцээ, орчин
butacas de mimbre - сүлжмэл сандал, бургасан сандал
flecos- цацаг
ortofonica- бягтруул
35-36
meticuloso- нарийн нягт, нямбай, няхуур
santuario- ариун өргөө
nogal- хушганы мод, царс, нарс
poltrona-сандал
capitonado- бүрсэн, гадарласан
anaquel- тавиур
empastado- бүрсэн
becerro - бяруу
lomo- нуруу, номны
estancia - өрөө
merced- эрхшээл, ивээл
estropicio- сүйрэл, эвдрэл, хорогдол
aliento- агаар, салхи
sigilo- нам гүм 
abadia- сүм
una fresca- сэрүүн, хүйтэн агаар
encierro- хаалттай, хаалга хаалттай, тусгаарлагдаж, ганцаараа, хоригдож
oprimido- дарамттай, эвгүй
bondad- халууныг сөрөн зогсох Ромын үеийн арга нь 
sopor- халуун, нозоорол
dicha- цэнгэл, жаргал
portico - гадаа, үүд
carguero - ачааны хөлөг онгоц
ceniciento- үнсэн саарал
buque fluvial - гол мөрний хөлөг онгоц
reguero-давалгаа, мөр
muladar estancado- далайн булангийн бөөгнөрсөн, овоорсон хог
alisio- салхи
resquicio - нүх, сүв, цоорхой
trastornar - тавгүйтэх, залхах
consumado- дууссан, гүйцсэн
жаал зүүрмэглэх
servidumbre alborotado - шуугисан үйлчлэгч нар
тод, оновчтой ярьж байлаа (тоть)
Урбино түүнийг бие дааж сургасан болохоор хэнээс ч илүү эрх ямбатай байдаг байлаа
uso de razon- ухаан орох, мэдээ орох
apelar- хэрэглэх
arduo- маш хэцүү, хичээнгүй
vicio de la virtud- шаргуу зангаараа, зандаа хөтлөгдөн
латин хэл дээрх мөргөлөө дагаж хэлэхэд сургаж
inculcar- суулгах, өгөх, ойлгуулах
nocion mecanica- дөрвөн аргын тооны анхны мэдлэг, 
fonografo de bocina- ая тоглуулагч
37
Delicia de Francia - Францын сонорыг мялааж байсан
carcajada libertina- тачигнасан, цангинасан инээд
espejo magistral- яг адилхан
зугаатай тотийн нэр алдар
chistera- бүрх малгай
levitas de pano- урт хормойтой хүрэм
cielo incandescente- шатам халуун тэнгэр, агаар
intrigado-сониуч
empecinar- зөрүүдлэх, зүтгэх
temerario - аймшиггүй
desplante- ичгүүргүй, шазруун зан, доромжлол
fuero sagrado- дархан эрх
38
amuleto mineral- аз дагуулдаг сахиус
a ciencia cierta - баттай, эргэлзээгүй, баталгаатай
heraldo de muerte - үхлийн дохио, тэмдэг
guacamaya- тоть
servil - саймшрагч, долигонуур, бялдууч
oportunista - завшаан хайгч, ашигч
estorbo ornamental- чимэг төдий ядаргаа
туулай шунал хөдөлгөдөг
mico- сармагчин
fiebre de la lujuria- хуял тачаал
Азарган тахианы дуунаар Христ гурван удаа няцаагдсан тул тахиа нь хараал идсэн амьтан аж
andadura de venada - буга согоо шиг явах
idolatra irracional- ухаангүй бишрэгч, дурлагч, халуун орны цэцэгсийн
buen juicio - эрүүл саруул ухаан
se despedazaron - бие биенээ хүү татсан
gatos abisinios- этиоп муур
бүргэд шиг төрхтэй
modal faraonico- фараон мэт авиртай
siameses bizcos- солир нүдтэй Сиамын муур
los persas palaciegos- перс муур, ордны
хий үзэгдлийн сүүдэр мэт унтлагын өрөөгөөр хэсүүчилж 
39
alcoba - унтлагын өрөө
alarido - дуу, шуугиан
aquelarres- нийллэг, ороо, шөнийн учрал
suscitar - өдөөх
compasion - өрөвдөх, энэрэх
semblante atribulado - адил нүүр, царай
candor- гэмгүй царайлсан, гэнэн хонгор
elocuencia- уран үг, дохио зангаа 
complacerce- дур тавих, эмэгтэй хүн харахаараа 
alcaravan premonitorio - ирээдүйг таагч бух шувуу
garza - дэглий, урт шар хөлтэй намгийн 
anturios de los floreros- тавцангийн цэцэг
infundio- худал цуу, луйвар, заль
confabulado-хуйвалдсан, сүлбэлдсэн
aleteo - дэвэлт
suspiro - исгэрээ
saturar- дүүргэх
efluvio- үнэр, агаар
insomne- сэрүүн, сэргэг
perturbar-түйвээх

Шатах ашигт малтмалын өртгийг удирдах арга зүй

Шатах ашигт малтмалд бидний сайн мэдэх нүүрс, газрын тос, байгалийн хий, шатдаг занар зэрэг ашигт малтмалууд орно. Шатах ашигт малтмалын хайгуул ба олборлолтын үйл ажиллагаа эрхэлдэг компаниуд олширч, үйл ажиллагаагаа өргөн хүрээтэйгээр явуулахтай зэрэгцээд манайд тулгарч буй чухал асуудлын нэг нь нөхөн сэргээгдэхгүй байгалийн нөөцийг хэрхэн хаягдалгүй, иж бүрэн ашиглаж, байгаль орчныг бохирдуулалгүй тэнцвэрт байдлыг хадгалж, эдийн засгийн үр ашигтай ажиллах явдал юм. Монгол Улсад нүүрсний 15 сав газар, гурван талбайд 160 орд, мөн 270 илэрц тогтоогдсон ба 2013 оны эхний хагас жилийн байдлаар нүүрсний геологийн таамаг баялаг 173.3 тэрбум тн (P), нарийвчилсан хайгуулаар тогтоогдсон нөөц 26.8 тэрбум тн (A+B+C) болж, нөөцөөрөө дэлхийд эхний 10 орны тоонд багтаж байна. (Геологи, уул уурхайн салбарын товхимол, 2014)

Манай улсын эдийн засагт эзлэх уул уурхайн салбарын бүтээгдэхүүн, тухайлбал нүүрсний нөлөөлөл их билээ. Иймд нүүрсний арвин их нөөцийг үр ашигтай олборлож, экпортлох шаардлагатай. Ган хайлуулах үйлдвэрийн үндсэн түүхий эд нь коксжих нүүрс тул манай улсын коксжих нүүрсний эрэлт БНХАУ-ын гангийн үйлдвэрлэлтэй шууд холбоотой юм. Тус улсын Коммунист Намын Төв Зөвлөлийн 18 дугаар бүгд хурлаар улсынхаа 13 дугаар таван жилийн (2016-2020) нийгэм, эдийн засгийг хөгжүүлэх төлөвлөгөөний үндсэн зорилтууд хэрэгжсэнээр хүн амын өсөлт, төвлөрөл, суурьшилт, хотжилтоос үүдэн орон сууц ба нийгмийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт нэмэгдэх болно. Мөн түүнчлэн хот, орон нутгийн хүмүүсийн орлогын зөрүүг тэнцвэржүүлэх, орлогыг хоёр дахин нэмэгдүүлэх зорилтыг тавьж байгаа нь хүмүүсийн худалдан авах чадварыг сайжруулж, ингэснээр авто машин болон гэр ахуйн цахилгаан бараа г.м. худалдан авалт нэмэгдэх юм. Дээрх хүчин зүйлээс улбаалан гангийн үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ өсөн нэмэгдэх боломжтой. Өнгөрсөн хугацаанд урд хөрш маань дэлхийн гангийн үйлдвэрлэлийн 40 гаруй хувийг дангаараа эзэлж байсан бөгөөд 2030 он хүртэл энэ хувиа алдахгүй, ойролцоо байхаар Дэлхийн гангийн холбооноос таамагласан байна. Иймээс Монгол Улсын коксжих нүүрсний экспорт үүнийг даган өсөх магадлалтай. Нүүрс олборлолтын үйл ажиллагаа эрхэлдэг компанийн эцсийн зорилго нь бусад үйл ажиллагаа эрхэлдэг компаниудын нэгэн адилаар хөрөнгө оруулагчдын оруулсан хөрөнгийн өгөөжийг байж болох хамгийн өндөр түвшинд барихын тулд орлогыг хамгийн өндөр, зардлыг хамгийн бага байлгахыг чармайх явдал. Үүний тулд тухайн төслийг хэрэгжүүлэхээс өмнө уг төслийн үр ашигт байдлыг тооцож хэрэгжүүлэх эсэхийг шийдэх боломжтой бөгөөд энэ нь уул уурхайн салбарын хувьд ихэвчлэн тухайн ордын техник, эдийн засгийн үндэслэлийн эдийн засгийн тооцоо байх явдал бий. Иймд техник эдийн засгийн үндэслэл нь тухайн төслийн хэмжээнд, бүрэн утгаар нь бүх нөхцөл байдлыг авч үзэх боломжийг компанийн удирдлагуудад олгож, уурхайн нийт ашиглалтын хугацаанд хэдий хэмжээний зардал гаргаснаар хэдий хэмжээний орлогыг олж, хэдэн хувийн өгөөжийг хөрөнгө оруулагчдад өгч чадах вэ гэдгийг харуулах бүрэн боломжтой юм.  Өөрөөр хэлбэл тухайн бүтээгдэхүүний, тухайлбал нүүрсний амьдралын мөчлөгийг харуулж, аль мөчлөгт ямар зардал гарч, гарсан зардал нь орж байгаа орлогоороо бүрэн нөхөгдөж байгаа эсэхийг, мөн түүнчлэн түүнийг хэрхэн үр ашигтай удирдах, эсвэл үүнээс илүү үр ашигтай байж болох эсэхийг нягтлах, удирдах боломжийг олгодог давуу талтай юм. 

СЭЗДС, магистрант О.Отгонцэнгэл (Зөвлөх багш Т. Пүрэвдулам)

Дэлхийн байлдан дагуулагч

Чингис хаан болон түүний дараах хаадын байгуулсан Монголын эзэнт гүрэн Солонгосын хойгоос Унгар хүртэлх 33 сая км кв газар нутгийг эзэлж байсан нь түүхэнд хоёрт орох том гүрэн юм. Монголын эзэнт гүрний 100 сая харъяат дотор тухайн үедээ өндөр хөгжилтэй, хамгийн их хүн амтай байсан Хятад, Ирак, Иран болон Төв Азийн улсууд багтаж байв.

Их засаг хууль

Эзэнт гүрэн дотор эмх журмыг сахиулахын тулд Их засаг хуулийг баталж, нарийн чанд мөрдөж байлаа. Хулгай хийх, худал ярих, завхайрах зэргийг хориглож, итгэл үнэмшлийн эрх чөлөөг дээдэлж байв. Эзэнт гүрний гүн бат суурь энэхүү хууль байсан билээ.

Нугаршгүй, өршөөлгүй тэмцэгч

Эцэг Есүхэй баатрыг өөд болсны дараа Тэмүүжин, түүний гэр бүл амьдарч, тэсч үлдэхийн төлөөх өршөөлгүй хатуу тэмцлийг даван гарчээ. Аугаа их Чингис хаан 10 настай байхдаа эцэг нэгтэй ахтайгаа муудалцан нум сумаар харваж алжээ. Тал нутгийн тархай бутархай омог аймгуудыг нэгтгэх тэмцэл, үйл явц эндээсэхэлсэн гэж үздэг.

Цэргийн гарамгай удирдагч

Чингис хаан цэргийн гарамгай удирдагч байсан. Дайснаа хэний ч санаанд оромгүй уран арга, мэхээр ялан дийлж байсан олон тохиолдол байдаг. Монголчууд моринд дэндүү эрэмгий, морио зөвхөн хөлөөрөө залж, хоёр гар нь нум сум харвахад чөлөөтэй байдаг байжээ.

Дипломат ёсыг хөгжүүлэгч

Чингис хаан эв найрамдал, энх тайвнаар зэрэгцэн оршихыг эрхэмлэдэг байсан. Хорезмийн хаант улс Монголын элчийг алсны дараа ихэд хилэгнэж тус улсыг дайлаар мордсон гэдэг. Хорезм улс монгол цэргүүдийн дайралтад үнсэн товрог болж, Хорезмийн цэргүүдийн толгойгоор уул овоо босгож байжээ. Улс гүрний албан ёсны элч, төлөөлөгчийн халдашгүй дархан байдлыг дэлхий нийтэд түгээж, ойлгуулсан нь энэ юм.

Нууцлаг

Чингис хаан өөрийн хөрөг, дүрийг зурж буулгахыг хэзээ ч зөвшөөрдөггүй байв. Түүний анхны хөрөг зураг нас барсных нь дараа бүтээгдсэн байдаг. Үр хүүхэд, албат харъяатууд нь их хааныхаа шарилыг ихэд нууцлан онголжээ. Хаана оршуулсныг нь мэдэгдүүлэхгүйн тулд дөрвөн өөр газар яг адилхан томоохон ёслол хийн онголж, уг газар дээр түмэн адуу хурааж газрыг нь тэгшлэн засч, зүлэг ногоо ургуулсан гэдэг.

Гоо сайхныг таашаагч

Монголчууд ялалт байгуулсны дараа олзны охид бүсгүйчүүдийг хаан, ноёд, жанжны өмнө жагсаадаг байжээ. Хаан таалалдаа нийцсэн гоо охидыг өөрийн болгож, бусдыг нь ноён, гарамгай цэргүүддээ үлдээдэг байв. Түүхийн зарим эх сурвалжид Чингис хааныг 40 гаруй татвар эмстэй байсан гэдэг. Харин Чингис хаан их, бага нийлээд зургаан хатантай байжээ.

Үр удам

Дэлхийн эрэгтэй хүн амын 0.5 хувь нь Чингис хааны цэвэр үр удам ажээ. Нийтдээ 16 сая хүний судсаар Чингис хааны цус гүйж байдаг. Харин шууд бус удмын хүмүүсийг тоолбол 800 саяд хүрнэ хэмээн эрдэмтэд тооцоолжээ.

Дэлхийг хөгжүүлэгч

Монголын эзэнт гүрний хөгжил, байлдан дагуулал дэлхийн эдийн засаг, худалдааны хөгжилд ихээхэн түлхэц болж өгсөн юм. Монголчууд буухиа шуудан, дипломат элчийг улам боловсронгуй болгож хөгжүүлсэн. Монголын байлдан дагуулалтад сүрдсэн европчууд нэгдэж, өнөөгийн Европын нэгдмэл байдлын үндэс суурийг тавьсан ч гэж үздэг.

Чингис хаан хэрхэн тэнгэрт хальсан бэ

Түүний үхлийн шалтгаан амьдралынх нь хамгийн учир битүүлэг зүйл. Хамгийн их түгсэн хувилбар нь мориноос унаж гэмтсэний улмаас гэдэг билээ. Мөн халуурч, өвчилж нас барсан, хөлөндөө сумны шарх авч өөд болсон гэх нь бий. Хятадын гүнжид хорлогдсон ч гэх нэг яриа байдаг. Гэвч Чингис хаан өөрийн гэрээслэлээрээ мөнх, амар тайван нойрсох газраа нууцалж чадсан юм. Эрдэмтэн, мэргэд их хааны онгоныг Хэнтий аймгийн Бурхан Халдун ууланд байдаг хэмээн үздэг билээ.